Nieuw onderzoek verklaart zeldzame hartontstekingen na coronavaccins: hoe groot is het risico echt?

COVID-19 kan bij mensen een hartspierontsteking uitlokken. Heel af en toe zie je dat ook na een prik met een mRNA-coronavaccin. Wetenschappers van Stanford Medicine wijzen twee afweersignalen aan die hier waarschijnlijk een sleutelrol in hebben. Hun werk geeft bovendien handvatten om deze zeldzame bijwerking te verkleinen.

Het team keek naar waarom mRNA-prikken bij een deel van de jonge mannen en tieners tot schade aan het hart kunnen leiden. Met labtests en al gepubliceerde data van gevaccineerden schetsten ze een ketting aan gebeurtenissen. Eerst triggert de prik een specifiek soort immuuncel, die op zijn beurt andere afweercellen aanzet tot een ontstekingsreactie. Die reactie kan hartspiercellen beschadigen en weer extra ontsteking aanwakkeren.

Joseph Wu, directeur van het Stanford Cardiovascular Institute en hoogleraar geneeskunde en radiologie, zegt dat mRNA-coronavaccins grondig op veiligheid zijn getest. Wereldwijd zijn er inmiddels miljarden doses gezet. Volgens hem hebben de vaccins enorm geholpen om de pandemie te temmen: zonder prikken waren veel meer mensen ziek geworden, ernstig in de problemen gekomen of overleden.

Groot pluspunt van mRNA-vaccins: je kunt ze razendsnel maken en bijstellen als het virus verandert. Maar net als alle vaccins kunnen ook deze bijwerkingen geven.

Een zeldzame hartspierontsteking

Een van die zeldzame bijwerkingen is myocarditis: een hartspierontsteking. Klachten kunnen bestaan uit pijn op de borst, kortademigheid, koorts en hartkloppingen. Na vaccinatie duiken de symptomen meestal binnen één tot drie dagen op, zonder dat er een actieve virusinfectie speelt.

Bij veel patiënten is het gehalte aan cardiaal troponine in het bloed verhoogd. Dat eiwit hoort normaal in hartspiercellen te zitten. Raken die cells aangedaan, dan lekt het in de bloedbaan. Artsen gebruiken die troponinewaarde dus als signaal voor schade aan de hartspier.

Volgens het artikel gaat het om zo’n één geval per 140.000 na de eerste prik en één per 32.000 na de tweede. Bij mannen tot en met 30 jaar ligt dat hoger: ongeveer één op de 16.750. Waarom juist die groep gevoeliger is, weten we nog niet precies.

Wu geeft aan dat de meeste mensen snel opknappen en dat de hartfunctie behouden blijft of volledig herstelt. Myocarditis is iets anders dan een typisch hartinfarct, waarbij meestal een bloedvat dicht zit. Bij milde klachten zonder blijvende schade volstaan vaak monitoring en herstel in de gaten houden.

Ernstige ontsteking kan natuurlijk wél grote gevolgen hebben. Soms is een ziekenhuis- of IC-opname nodig. Heel zelden loopt het fataal af.

Wu wijst er ook op dat COVID-19 zelf myocarditis kan geven. In de vergelijking die hij aanhaalt, is dat risico bij een infectie ongeveer tien keer hoger dan na een mRNA-prik. En dan heb je de overige risico’s van COVID-19 nog niet eens meegeteld.

De bevindingen zijn op 10 december gepubliceerd in Science Translational Medicine. Wu leidde het werk samen met Masataka Nishiga, eerder postdoc bij Stanford en nu universitair docent aan The Ohio State University. Eerste auteur is Xu Cao, postdoctoraal onderzoeker aan Stanford.

Twee afweersignalen springen eruit

Eerst doken de onderzoekers in bloeddata van mensen die tegen COVID-19 waren gevaccineerd. Een deel kreeg daarna myocarditis, een deel niet. In de groep met klachten vielen twee eiwitten op met hogere waarden: CXCL10 en interferon-gamma (IFN-gamma).

Beide behoren tot de cytokinen: signaaleiwitten waarmee immuuncellen met elkaar praten. De onderzoekers denken dat juist dit duo een flinke aanjager van de ontsteking kan zijn.

Om dat te toetsen, kweekte het team menselijke macrofagen, afweercellen die razendsnel reageren op dreiging. Stel je ze bloot aan mRNA-vaccins, dan gaan ze allerlei cytokinen maken, met opvallend veel CXCL10. Die respons leek op wat eerder bij gevaccineerde mensen is gezien.

Daarna voegden ze T-cellen toe, immuuncellen die specifieke indringers herkennen en de reactie coördineren. In het bijzijn van de geactiveerde macrofagen maakten de T-cellen extra veel IFN-gamma.

Dat gebeurde ook als T-cellen alleen de kweekvloeistof kregen waarin die macrofagen na vaccinblootstelling hadden gelegen. T-cellen die rechtstreeks met het mRNA-vaccin in aanraking kwamen, lieten die toename niet zien.

Alles bij elkaar suggereert dit dat macrofagen met name CXCL10 uitscheiden en zo T-cellen aanzetten tot extra IFN-gamma.

Hoe die ontstekingsreactie het hart kan raken

Vervolgens keek het team of deze twee cytokinen echt meespelen in hartschade. Jonge mannelijke muizen kregen een mRNA-vaccin; daarna zagen de onderzoekers hogere troponinewaarden, een teken dat hartspiercellen beschadigd waren.

Daarnaast vonden ze meer macrofagen en neutrofielen in het hartweefsel. Neutrofielen reageren normaal gesproken snel op infecties. Die cellen zijn nuttig, maar bij een hevige ontsteking kunnen ze ook gezond weefsel aantasten. Eenzelfde opstapeling van immuuncellen wordt gezien bij mensen met myocarditis na vaccinatie.

Toen de onderzoekers CXCL10 en IFN-gamma afremden, nam de toestroom van die cellen naar het muizenhart af. Ook daalden de troponinewaarden, terwijl de immuunrespons op het vaccin grotendeels intact bleef.

Verder zagen ze in de muizenharten meer moleculen die witte bloedcellen laten hechten aan de binnenkant van bloedvaten. Dat kan die opstapeling van ontstekingscellen in het hart mee verklaren.

Daarna volgden experimenten met kleine 3D-structuren van menselijke cellen die eigenschappen van hartweefsel nabootsen. Huid- of bloedcellen werden eerst hergeprogrammeerd tot stamcelachtige cellen en vervolgens differentieerden ze naar onder andere hartspiercellen, macrofagen en vaatcellen. Samen vormden die zogeheten hartsferoïden, die ritmisch samentrekken.

Stelden ze die structuren bloot aan kweekvloeistof rijk aan CXCL10 en IFN-gamma, dan namen markers van cellulaire stress toe. Ook gingen de knijpkracht, het ritme en andere hartfunctie-eigenschappen achteruit. Remmen van beide cytokinen verminderde de stress en herstelde de functie deels.

Een mogelijke beschermende rol voor een sojastof

Daarna keek Wu of genisteïne de schade kon dempen. Dat is een stof uit soja met een milde oestrogeenachtige werking. De redenering: myocarditis komt vaker voor bij mannen en oestrogeen staat bekend om ontstekingsremmende effecten.

In eerder werk, in 2022 verschenen in Cell, vond zijn team al aanwijzingen dat genisteïne ontsteking dempt en schade aan hart- en vaatweefsel door cannabiscomponenten kan beperken.

In de nieuwe studie kregen cellen, hartsferoïden en muizen vooraf genisteïne. Muizen slikten hoge doses. Die voorbehandeling temperde een flink deel van de schade door het mRNA-vaccin of door de mix CXCL10 en IFN-gamma.

Let op: de genisteïne die ze gebruikten was zuiverder en veel geconcentreerder dan wat je normaal als supplement koopt. En dit gaat om cel- en dierproeven; daarmee is nog niet bewezen dat genisteïnesupplementen bij mensen myocarditis na vaccinatie voorkomen.

Wu denkt dat vergelijkbare ontstekingsprocessen ook in andere organen kunnen spelen, met aanwijzingen in longen, lever en nieren. Of genisteïne daar ook beschermt, moet nog uitgezocht worden.

Nuttige afweerstoffen kunnen bij overdaad schade aanrichten

Cytokinen als IFN-gamma zijn onmisbaar in de strijd tegen virussen. Ze helpen je lichaam reageren op vreemd genetisch materiaal, zoals viraal DNA en RNA. Maar als de productie doorschiet, kan die beschermende respons omslaan in schade.

Wu stelt dat veel IFN-gamma klachten kan oproepen die doen denken aan myocarditis en kan meewerken aan de afbraak van eiwitten die de hartspier structuur geven.

Het team houdt er rekening mee dat dit soort mechanismen ook bij andere mRNA-vaccins kunnen meespelen. Ook na andere vaccins zijn hartspierontsteking en ontstekingsklachten beschreven. Wu wijst er wel op dat de risico’s van coronavaccins extreem grondig zijn onderzocht en veel aandacht kregen, wat kan beïnvloeden hoe snel klachten worden uitgezocht en gediagnosticeerd.

Dit onderzoek is gefinancierd door de Amerikaanse National Institutes of Health en de Gootter-Jensen Foundation.
Bron: https://med.stanford.edu/